Just How Small is an Atom?

گەردیلەیەک چەند بچوکە؟

7,486,164 views ・ 2012-04-16

TED-Ed


Please double-click on the English subtitles below to play the video.

مۆسیقا
00:13
You probably already know
0
13809
1200
رەنگە بزانیت کە هەمو شتێک لە کۆمەڵێک
00:15
everything is made up of little tiny things called atoms
1
15033
2690
شتی زۆر بچوک پێک هاتووە کە پێی دەوترێت گەردیلە
00:17
or even that each atom is made up of even smaller particles
2
17747
2961
رەنگە ئەوەش بزانیت کە هەر گەردیلەیەک لە کۆمەڵێک پێکهێنەری بچوکتر پێکهاتووە
00:20
called protons, neutrons and electrons.
3
20732
2122
پێیان دەوترێ پرۆتۆن، نیوترۆن و ئەلکترۆن.
00:22
And you've probably heard that atoms are small.
4
22878
2287
رەنگە ئەوەشت بیستبێت کە گەردیلەکان زۆر بچوکن
00:25
But I bet you haven't ever thought about how small atoms really are.
5
25189
4160
بەڵام دڵنیام کە هەرگیز بیرت نەکردۆتەوە کە ئایا لە راستیدا چەند بچوکن.
وەڵامەکە ئەوەیە کە گەردیلەکان زۆر زۆر زۆر بچوکن
00:29
Well, the answer is that they are really, really small.
6
29373
3716
00:33
So you ask, just how small are atoms?
7
33908
3039
دەپرسیت چەند بچوکن؟
00:36
To understand this, let's ask this question:
8
36971
3073
بۆ ئەوەی لەمە تێ بگەین، با ئەم پرسیارە بکەین
گرەیپ فروتێک لە چەند گەردیلە پێکهاتووە؟
00:40
How many atoms are in a grapefruit?
9
40068
1908
00:42
Well, let's assume that the grapefruit is made up of only nitrogen atoms,
10
42721
3429
با وا دابنیێن کە هەمو گەردیلەکانی گرەیپ فروت بریتین لە گەردیلەی نایترۆجین
کە ئەمە زۆر راست نیە، بەڵام گرەیپ فروت گەردیلەی نایترۆجینیشی تێدایە
00:46
which isn't at all true, but there are nitrogen atoms in a grapefruit.
11
46174
3658
00:49
To help you visualize this, let's blow up each of the atoms
12
49856
3031
بۆ ئەوەی یارمەتیت بدەین بیهێنیتە بەرچاوی خۆت، با فوو بکەینە هەر یەکە لە گەردیلەکانەوە
00:52
to the size of a blueberry.
13
52911
1813
تا بە ئەندازەی بلو بێرییەکاین لێ دێت
00:54
And then how big would the grapefruit have to be?
14
54748
3148
ئێستا گرەیپ فروتەکە بەقەد چەندی لێ هاتووە؟
00:57
It would have to be the same size of -- well, actually, the Earth.
15
57920
4029
قەبارەکەی ئێستا بەقەد قەبارەی زەوی لێ هاتووە.
01:01
That's crazy!
16
61973
1016
ئەمە شێتانەیە! مەبەستت ئەوەیە ئەگەر زەوی پڕ بکەین لە بلو بێری
01:03
You mean to say that if I filled the Earth with blueberries,
17
63013
2821
01:05
I would have the same number of nitrogen atoms as a grapefruit?
18
65858
2977
ئەو کاتە بە ئەندازەی ژمارەی گەردیلەکانی نایرۆجینی گرەیپ فروتەکە بلوبێریم دەبێت؟
01:08
That's right!
19
68859
1000
راستە! کەواتە گەردیلەیەک چەندە؟
01:10
So how big is the atom?
20
70258
1533
زۆر زۆر زۆر زۆر بچوکە.
01:12
Well, it's really, really small!
21
72761
1741
ئەزانی چی؟
01:15
And you know what? It gets even more crazy.
22
75541
2435
با زیاتر شێت بین.
01:18
Let's now look inside of each atom -- and thus the blueberry, right? --
23
78000
3773
با ئێستا تەماشای ناوی هەمو گەردیلەیەک بکەین - و هەمو بلو بێرییەک، باشە؟
01:21
What do you see there?
24
81797
1113
چی تیادا دەبینیت؟
01:22
In the center of the atom is something called the nucleus,
25
82934
2721
لە چەقی هەر گەردیلەیەکدا شتێک هەیە پێی دەڵێن ناوک
01:25
which contains protons and neutrons,
26
85679
1727
کە پرۆتۆن و نیوترۆنەکانی تێدایە
01:27
and on the outside, you'd see electrons.
27
87430
2061
و لە دەرەوە ئەلکترۆنەکان دەبینیت
01:29
So how big is the nucleus?
28
89515
1461
کەواتە ئایا قەبارەی ناوک چەندە؟
01:31
If atoms are like blueberries in the Earth,
29
91381
2135
ئەگەر گەردیلەکان وەکو بلوبێری وا بن لەچاو زەوی دا، کەواتە دەبێ ناوک چەند بێت؟
01:33
how big would the nucleus be?
30
93540
1777
رەنگە تۆ وێنە کۆنەکانی گەردیلەت لە یاد بێت کە لە کتێبی زانستی خوێندنگەدا بینیوتە
01:35
You might remember the old pictures of the atom from science class,
31
95341
3217
کە تیایدا ئەم خاڵە بچوکەت بینیوە لەسەر کاغەزەکە و ناوکەکە هێمای بۆ کراوە
01:38
where you saw this tiny dot on the page with an arrow pointing to the nucleus.
32
98582
3763
ئەو وێنانە بەپێی ئەندازە راستەقینەکە نەکێشراون
01:42
Well, those pictures, they're not drawn to scale,
33
102369
2395
01:44
so they're kind of wrong.
34
104788
1615
بۆیە بەجۆرێک هەڵەن.
کەواتە ناوک چەند دەبێت؟
01:46
So how big is the nucleus?
35
106427
1556
ئەگەر تۆ بلو بێرییەک لەت بکەیت
01:48
So if you popped open the blueberry and were searching for the nucleus ...
36
108007
3969
و بۆ ناوک بگەڕێیت
دەزانی چی؟ ناوکەکە نابینیت
01:53
You know what? It would be invisible.
37
113236
2246
01:55
It's too small to see!
38
115506
1642
زۆر لەوە بچوکترە ببینرێت!
01:57
OK. Let's blow up the atom -- the blueberry --
39
117944
2776
باشە. دە با گەردیلەکە، بلو بێرییەکە گەورە بکەین
02:00
to the size of a house.
40
120744
1232
بەقەد خانویەکی لێ بکەین
02:02
So imagine a ball that is as tall as a two-story house.
41
122000
3738
تۆپێک بهێنەرە بەرچاوی خۆت کە بەقەد خانویەکی دو قات ببێت.
02:05
Let's look for the nucleus in the center of the atom.
42
125762
2477
با بۆ ناوکەکە بگەڕێین لە چەقی گەردیلەکەدا
02:08
And do you know what? It would just barely be visible.
43
128263
3295
دەزانی چی؟ هێشتا بە تەواوی نابینرێت.
کەواتە بۆ ئەوەی بزانین کە قەبارەی ناوک چەندە
02:12
So to get our minds wrapped around how big the nucleus is,
44
132141
2821
02:14
we need to blow up the blueberry, up to the size of a football stadium.
45
134986
3990
پێویستە بلوبێرییەکە بە ئەندازەی یاریگایەکی فتبۆڵ گەورە بکەین
02:19
So imagine a ball the size of a football stadium,
46
139000
2976
بیهێنە بەر چاوی خۆت تۆپێک بە ئەندازەی یاریگایەکی فتبۆڵ بێت
02:22
and right smack dab in the center of the atom,
47
142000
2976
و رێک بچۆرە ناو چەقی گەردیلەکەوە
02:25
you would find the nucleus, and you could see it!
48
145000
2334
بۆ ئەوەی ناوکەکە بدۆزیتەوە، ئێستا دەیبینیت!
و قەبارەکەی بە ئەندازەی هەڵماتێکی بچوک دەبێت.
02:28
And it would be the size of a small marble.
49
148278
2624
هێشتا ماوە، هێشتا مێشکم تێک نەداون
02:32
And there's more, if I haven't blown your mind by now.
50
152121
2556
02:34
Let's consider the atom some more.
51
154701
1620
با کەمێک زیاتر گەردیلەکە لەبەرچاو بگرین. گەردیلە پرۆتۆن و نیوترۆن و ئەلکترۆنی تێدایە.
02:36
It contains protons, neutrons and electrons.
52
156345
2197
02:38
The protons and neutrons live inside of the nucleus,
53
158566
2429
پرۆتۆن و نیوترۆنەکان لە ناو ناوکەکەدان
و زۆرینەی کێشی گەردیلەکەیان پێک هێناوە
02:41
and contain almost all of the mass of the atom.
54
161019
2191
لە بەشی دەرەوەش ئەلکترۆنەکانی لێیە
02:43
Way on the edge are the electrons.
55
163234
1742
02:45
So if an atom is like a ball the size of a football stadium,
56
165000
2976
کەواتە ئەگەر گەردیلەکە بە ئەندازەی یاریگایەکی فتبۆڵ بێت
02:48
with the nucleus in the center, and the electrons on the edge,
57
168000
2905
ناوکەکە لە چەقەکەیدا بێت و ئەلکترۆنەکان لە قەراغی دەرەوەی بن
02:50
what is in between the nucleus and the electrons?
58
170929
2286
لە نێوان ناوک و ئەلکترۆنەکاندا چی هەیە؟
ئەوەی سەیرە ئەوەیە وەڵامەکە بریتییە لە بۆشایی بەتاڵ
02:54
Surprisingly, the answer is empty space.
59
174104
3007
-دەنگی با-
02:57
(Wind noise)
60
177987
2570
راستە. بەتاڵە!
03:00
That's right. Empty!
61
180581
1395
03:02
Between the nucleus and the electrons, there are vast regions of empty space.
62
182000
4305
لە نێوان ناوک و ئەلکترۆنەکاندا بۆشاییەکی زەبەلاح هەیە
لە روی هونەرییەوە، هەندێک تەوژمی ئەلکترۆموگناتیسی تێدایە
03:06
Now, technically there are some electromagnetic fields,
63
186329
2572
03:08
but in terms of stuff, matter, it is empty.
64
188925
2911
بەڵام لە روی شت، مادەوە، بەتاڵە
03:11
Remember this vast region of empty space is inside the blueberry,
65
191860
3523
لە بیرت بێت ئەو بۆشاییە گەروەیە
لە ناو بلو بێرییەکە دایە، کە ئەویش لە زەوی دایە
03:15
which is inside the Earth,
66
195407
1895
کە هەمویان گەردیلەی گریپ فروتەکەن
03:17
which really are the atoms in the grapefruit.
67
197326
2185
03:19
OK, one more thing, if I can even get more bizarre.
68
199535
3441
باشە، شتێکی تر، ئەگەر بتوانم سەیروسەمەرەتر بم
03:23
Since virtually all the mass of an atom is in the nucleus --
69
203769
3586
لەبەر ئەوەی تێکڕای بارستایی گەردیلە لە ناوکدایە
هەرچەندە ئەلکترۆنەکایش کەمێک بارستاییان هەیە
03:27
now, there is some amount of mass in the electrons,
70
207379
2649
بەڵام زۆربەی بارستاییەکە لە ناوکدایە
03:30
but most of it is in the nucleus --
71
210052
2021
کەواتە چڕی ناوک چەندە؟
03:32
how dense is the nucleus?
72
212097
1772
03:33
Well, the answer is crazy.
73
213893
1919
وەڵامێکی شێتانەی هەیە.
03:35
The density of a typical nucleus
74
215836
1890
چڕی ناوکێکی نمونەیی
03:37
is four times 10 to the 17th kilograms per meter cubed.
75
217750
3226
بریتیەی لە ٤ کەڕەتی 10 توان 17 کیلۆ / مەتر سێجا
03:41
But that's hard to visualize. OK, I'll put it in English units.
76
221615
3329
بەڵام سەختە ئەمە بهێنیتە بەر چاوت. باشە ئەیگۆڕم بۆ یەکەی ئینگلیزی
03:44
2.5 times 10 to the 16th pounds per cubic feet.
77
224968
4008
2.5 کەڕەتی 10 توان ١٦
پاوەند / پێ سێجا
03:49
OK, that's still kind of hard to figure.
78
229864
1905
باشە، هێشتا تێگەیشتن لێی ئاسان نیە
03:51
OK, here's what I want you to do.
79
231793
2101
باشە، من دەمەوێ ئەمە بکەم
03:53
Make a box that is one foot by one foot by one foot.
80
233918
3524
کارتۆنێک بهێنە کە درێژی و پانی و بەرزییەکەی ١ پێ -32.8 سم- بێت
ئینجا با بچین هەمو ناوکەکانی ئوتومبیلێک بهێنین
03:57
Now let's go and grab all of the nuclei from a typical car.
81
237466
3687
ئوتومبیلەکان بە تێکڕا ٢ تەن بارستاییان هەیە
04:01
Now, cars on average weigh two tons.
82
241177
2334
04:03
How many cars' nuclei would you have to put into the box
83
243535
3536
باشە گەردیلەی چەند ئوتومبیل بکەمە ئەم کارتۆنەوە؟
بۆ ئەوەی ئەم کارتۆنە ١ پێ سێجایە هەمان چڕی ناوکی هەبێت؟
04:07
to have your one-foot-box have the same density of the nucleus?
84
247095
2953
ئەمە یەک ئوتومبیلە؟ دوان؟ ئەی بۆ ١٠٠ نەبێ؟
04:10
Is it one car? Two?
85
250072
1328
04:11
How about 100?
86
251424
1000
نا نا نا
04:13
Nope, nope and nope.
87
253025
2123
04:15
The answer is much bigger.
88
255825
1239
وەڵامەکە زۆر گەورەترە
04:17
It is 6.2 billion.
89
257702
2795
6.2 ملیار
ئەوەش نزیکەی ژمارەی مرۆڤەکانی سەر روی زەوییە
04:21
That is almost equal to the number of people in the Earth.
90
261303
2893
کەواتە ئەگەر هەر مرۆڤێکی سەر ئەم زەوییە ئوتومبیلێکی هەبێت
04:24
So if everyone in the Earth owned their own car --
91
264220
2334
04:26
and they don't --
92
266578
1331
- کە نیانە -
04:27
(Cars honking)
93
267933
1215
و هەمو ئەو ئوتومبیلانە بخەینە کارتۆنەکەی تۆوە
04:29
and we put all of those cars into your box ...
94
269172
2200
ئەوکاتە چڕییەکەی نزیکەی چڕی ناوک دەبێتەوە
04:33
That would be about the density of a nucleus.
95
273148
2486
کەواتە من دەڵێم ئەگەر هەمو ئوتومبیلەکان بهێنیت و بیخەیتە کارتۆنە یەک پێ سێجاکەتەوە
04:36
So I'm saying that if you took every car in the world
96
276909
2544
04:39
and put it into your one-foot box,
97
279477
2331
ئەو کاتە چڕی ناوکت دەست دەکەوێت
04:41
you would have the density of one nucleus.
98
281832
2144
باشە، با پیا بچینەوە
04:44
OK, let's review.
99
284000
1212
04:45
The atom is really,
100
285236
1660
گەردیلە زۆر زۆر زۆر بچوکە
04:46
really, really small.
101
286920
2298
گەردیلە لە چاو گرەیپ فروتدا وەکو بلۆبێری وایە لەچاو زەویدا
04:49
Think atoms in a grapefruit like blueberries in the Earth.
102
289242
3366
ناوک زۆر بچوکە
04:53
The nucleus is crazy small.
103
293396
2628
ئێستا تەماشای بلوبێرییەکە بکە، و گەورەی بکە تا بە ئەندازەی یاریگایەکی فتبۆڵی لێ دێت
04:56
Now look inside the blueberry,
104
296048
1669
04:57
and blow it up to the size of a football stadium,
105
297741
2415
ئینجا دەتوانیت لە چەقەکەیدا ناوکەکە ببینیت کە بەقەد هەڵماتێک دەبێت
05:00
and now the nucleus is a marble in the middle.
106
300180
2143
گەردیلە لە بۆشاییە گەورە پێکهاتووە
05:03
The atom is made up of vast regions of empty space.
107
303417
3580
ئەمەش سەیرە
05:07
That's weird.
108
307608
1000
05:08
The nucleus has a crazy-high density.
109
308632
2220
چڕی ناوک بەشێوەیەکی سەرسوڕهێنەر زۆرە
05:10
Think of putting all those cars in your one-foot box.
110
310876
2477
بیر لەو هەمو ئوتومبیلەی ناو کارتۆنە یەک پێ سێجاکەت بکەرەوە
وابزانم ماندوم
05:14
I think I'm tired.
111
314821
1308
-باوێشک-
About this website

This site will introduce you to YouTube videos that are useful for learning English. You will see English lessons taught by top-notch teachers from around the world. Double-click on the English subtitles displayed on each video page to play the video from there. The subtitles scroll in sync with the video playback. If you have any comments or requests, please contact us using this contact form.

https://forms.gle/WvT1wiN1qDtmnspy7