Philip Howard: Four ways to fix a broken legal system

65,303 views ・ 2010-02-22

TED


Proszę kliknąć dwukrotnie na poniższe angielskie napisy, aby odtworzyć film.

Tłumaczenie: A. Konstancja Wiszniewska Korekta: Jaroslaw Kuczysnki
00:15
I've always been interested in
0
15260
3000
Zawsze interesował mnie
00:18
the relationship of formal structures and human behavior.
1
18260
4000
związek pomiędzy strukturami formalnymi a ludzkim postępowaniem.
00:22
If you build a wide road out to the outskirts of town, people will move there.
2
22260
4000
Jeśli wybuduje się szeroką drogę na obrzeża miasta, ludzie zaczną się tam przeprowadzać.
00:26
Well, law is also a powerful driver
3
26260
4000
Prawo również jest potężnym motorem napędowym
00:30
of human behavior.
4
30260
2000
ludzkich zachowań.
00:32
And what I'd like to discuss today
5
32260
2000
I to, co chciałbym dziś omówić ,
00:34
is the need to overhaul and simplify the law
6
34260
3000
to potrzeba przebudowy i uproszczenia prawa
00:37
to release the energy and passion
7
37260
3000
tak, aby uwolnić energię i pasję
00:40
of Americans, so that we can begin
8
40260
2000
Amerykanów, abyśmy mogli
00:42
to address the challenges of our society.
9
42260
3000
stanąć wobec wyzwań naszego społeczeństwa
00:45
You might have noticed that law has grown
10
45260
3000
Może już zauważyliście, ze prawo coraz bardziej
00:48
progressively denser in your lives over the last decade or two.
11
48260
3000
wciska się w nasze życie - co trwa już od od ostatniej dekady lub dwu.
00:51
If you run a business, it's hard to do much of anything
12
51260
4000
Jeśli prowadzisz firmę ciężko cokolwiek zrobić
00:55
without calling your general counsel.
13
55260
2000
bez konsultacji z radcą prawnym.
00:57
Indeed, there is this phenomenon now
14
57260
2000
Tak naprawdę, to mamy teraz do czynienia ze zjawiskiem
00:59
where the general counsels are becoming the CEOs.
15
59260
3000
doradców prawnych, którzy zaczynają być szefami firm.
01:02
It's a little bit like the Invasion Of The Body Snatchers.
16
62260
3000
To trochę jak Inwazja Porywaczy Ciał.
01:05
You need a lawyer to run the company,
17
65260
2000
Potrzebujesz prawnika, żeby prowadzić firmę,
01:07
because there's so much law.
18
67260
2000
ponieważ jest aż tyle różnych przepisów prawnych.
01:09
But it's not just business that's affected by this,
19
69260
3000
Nie dotyczy to jedynie świata biznesu.
01:12
it's actually pressed down into the daily activities
20
72260
2000
Ten sam problem zaczyna dotykać codziennego życia
01:14
of ordinary people.
21
74260
2000
zwykłych ludzi.
01:16
A couple of years ago I was hiking near Cody, Wyoming.
22
76260
4000
Parę lat temu zrobiłem sobie pieszą wycieczkę w okolicach Cody, w stanie Wyoming.
01:20
It was in a grizzly bear preserve,
23
80260
2000
Było to w rezerwacie niedźwiedzi grizzly, chociaż
01:22
although no one told me that before we went.
24
82260
2000
przed wyruszeniem nikt mi o tym nie wspomniał.
01:24
And our guide was a local science teacher.
25
84260
4000
Naszą przewodniczką była miejscowa nauczycielka przedmiotów ścisłych.
01:28
She was wholly unconcerned about the bears,
26
88260
2000
Niedźwiedzie nie wywoływały w niej strachu,
01:30
but she was terrified of lawyers.
27
90260
3000
za to śmiertelnie bała się prawników.
01:33
The stories started pouring out.
28
93260
2000
W pewnym momencie zaczęła opowiadać.
01:35
She'd just been involved in an episode where a parent
29
95260
2000
Niedługo wcześniej miała do czynienia z rodzicem,
01:37
had threatened to sue the school
30
97260
3000
który straszył szkołę sądem,
01:40
because she lowered the grade of the student by 10 percent
31
100260
2000
ponieważ obniżyła ocenę jego dziecka o 10 procent
01:42
when he turned the paper in late.
32
102260
2000
za przyniesienie pracy domowej po terminie.
01:44
The principal didn't want to stand up to the parent
33
104260
2000
Dyrektor szkoły nie chciał postawić się rodzicowi,
01:46
because he didn't want to get dragged into some legal proceedings.
34
106260
3000
bo nie chciał być ciągany po sądach.
01:49
So, she had to go to meeting after meeting, same arguments made
35
109260
2000
Więc nauczycielka była zmuszona chodzić na coraz to kolejne spotkania, na których te same argumenty przytaczano
01:51
over and over again.
36
111260
2000
w kółko i w kółko.
01:53
After 30 days of sleepless nights, she finally capitulated
37
113260
3000
Po miesiącu nieprzespanych nocy w końcu się poddała,
01:56
and raised the grade.
38
116260
2000
i podwyższyła ocenę.
01:58
She said, "Life's too short, I just can't keep going with this."
39
118260
3000
Powiedziała: „Życie jest za krótkie, po prostu nie mogę tak dalej funkcjonować.''
02:01
About the same time, she was going to take two students to a leadership conference
40
121260
3000
Mniej więcej w tym samym czasie, chciała zabrać dwójkę uczniów na konferencję poświęconą przywództwu,
02:04
in Laramie, which is a couple of hours away,
41
124260
3000
odbywającą się w oddalonej o parę godzin jazdy samochodem miejscowości Laramie
02:07
and she was going to drive them in her car,
42
127260
2000
i miała ich tam zabrać swoim samochodem,
02:09
but the school said, "No, you can't drive them in the car
43
129260
2000
ale szkoła powiedziała:„Nie, nie możesz ich zawieźć swoim autem
02:11
for liability reasons.
44
131260
2000
z powodu spoczywającej na nas odpowiedzialności cywilnej.
02:13
You have to go in a school bus."
45
133260
2000
Musicie pojechać szkolnym autobusem.''
02:15
So, they provided a bus that held 60 people
46
135260
3000
Tak więc podstawiono dla nich autobus na 60 osób
02:18
and drove the three of them back and forth
47
138260
2000
i zawieziono trzy osoby w tę i z powrotem,
02:20
several hours to Laramie.
48
140260
2000
w kilkugodzinną podróż do Laramie.
02:22
Her husband is also a science teacher,
49
142260
3000
Jej mąż jest również nauczycielem przedmiotów ścisłych,
02:25
and he takes his biology class on a hike
50
145260
3000
i zabiera klasy, które uczy biologii, na piesze wędrówki
02:28
in the nearby national park.
51
148260
3000
w pobliskim parku narodowym.
02:31
But he was told he couldn't go on the hike this year
52
151260
2000
Tego roku powiedziano mu, że nie może zorganizować wędrówki w parku,
02:33
because one of the students in the class was disabled,
53
153260
3000
ponieważ jeden uczeń w klasie jest niepełnosprawny,
02:36
so the other 25 students didn't get to go on the hike either.
54
156260
4000
więc pozostałych 25 uczniów też nie mogło pójść na wycieczkę.
02:40
At the end of this day I could have filled a book
55
160260
3000
Do wieczora mógłbym zapełnić całą książkę
02:43
just with stories about law
56
163260
2000
opowieściami związanymi z prawem
02:45
from this one teacher.
57
165260
2000
pochodzącymi od tej jednej nauczycielki.
02:47
Now, we've been taught to believe that law
58
167260
2000
Owszem, nauczeni jesteśmy, że system praw
02:49
is the foundation of freedom.
59
169260
3000
jest fundamentem wolności.
02:52
But somehow or another, in the last couple of decades,
60
172260
2000
Ale jakimś sposobem w ciągu ostatnich 20 lat
02:54
the land of the free has become a legal minefield.
61
174260
4000
prawo zmieniło krainę wolności w prawne pole minowe.
02:58
It's really changed our lives in ways
62
178260
3000
W tym czasie nasze życie zmieniło się
03:01
that are sort of imperceptible;
63
181260
2000
w prawie niepostrzegalny sposób.
03:03
and yet, when you pull back, you see it all the time.
64
183260
2000
A jednak, spoglądając wstecz, zmiany widać wszędzie .
03:05
It's changed the way we talk. I was talking to a
65
185260
2000
Inaczej mówimy. Rozmawiałem z moim
03:07
pediatrician friend
66
187260
2000
kolegą pediatrą
03:09
in North Carolina. He said,
67
189260
2000
w Północnej Karolinie. Powiedział:
03:11
"Well you know, I don't deal with patients the same way anymore.
68
191260
3000
„Wiesz, nie traktuję już pacjentów tak jak kiedyś,
03:14
You wouldn't want to say something off-the-cuff
69
194260
3000
człowiek nie chce, żeby coś, co powie bez zastanowienia
03:17
that might be used against you."
70
197260
3000
zostało użyte przeciwko niemu".
03:20
This is a doctor, whose life is caring for people.
71
200260
3000
To mówi lekarz, którego życie to pomaganie ludziom.
03:23
My own law firm has a list of questions
72
203260
3000
Moja własna firma prawnicza ma listę pytań,
03:26
that I'm not allowed to ask
73
206260
2000
których nie wolno mi zadać kandydatowi
03:28
when interviewing candidates,
74
208260
2000
w czasie rozmowy kwalifikacyjnej.
03:30
such as the sinister question,
75
210260
2000
Przykładem niech będzie takie złowieszcze pytanie,
03:32
bulging with hidden motives and innuendo,
76
212260
4000
pełne ukrytych znaczeń i podtekstów:
03:36
"Where are you from?"
77
216260
2000
„Skąd Pan/Pani pochodzi?''
03:38
(Laughter)
78
218260
2000
(Śmiech)
03:40
Now for 20 years, tort reformers have been sounding the alarm
79
220260
4000
Już od 20 lat reformatorzy prawa deliktów biją na alarm,
03:44
that lawsuits are out of control.
80
224260
2000
że sprawy dotyczące odszkodowań wymknęły się spod kontroli.
03:46
And we read every once in while
81
226260
2000
Co rusz czytamy
03:48
about these crazy lawsuits, like the guy
82
228260
2000
o tych zwariowanych sprawach sądowych, jak na przykład ten facet
03:50
in the District of Columbia who sued his dry cleaners for 54 million dollars
83
230260
4000
w Dystrykcie Kolumbii, który wytoczył sprawę pralni chemicznej o 54 mln dolarów,
03:54
because they lost his pair of pants.
84
234260
2000
ponieważ zgubili mu spodnie.
03:56
The case went on for two years; I think he's still appealing the case.
85
236260
3000
Sprawa toczyła się dwa lata. Sądzę, że on dalej się odwołuje.
03:59
But the reality is, these crazy cases
86
239260
3000
Ale faktem jest, że takie absurdalne pozwy
04:02
are relatively rare. They don't usually win.
87
242260
3000
są stosunkowo rzadkie. Rzadko się je wygrywa.
04:05
And the total of direct tort cost
88
245260
2000
A całkowity koszt spraw roszczeniowych o odszkodowania
04:07
in this country is about two percent,
89
247260
2000
w tym kraju wynosi około dwóch procent,
04:09
which is twice as much as in other countries
90
249260
3000
czyli dwa razy więcej niż w innych państwach.
04:12
but, as taxes go, hardly crippling.
91
252260
4000
Ale, jeśli chodzi o podatki, raczej nie jest to kwota porażająca.
04:16
But the direct costs are really only the tip of the iceberg.
92
256260
4000
Ale koszty bezpośrednie to zaledwie wierzchołek góry lodowej.
04:20
What's happened here, again,
93
260260
2000
To o czym mówimy, dzieje się, powtórzmy,
04:22
almost without our knowing,
94
262260
2000
prawie bez naszej wiedzy,
04:24
is our culture has changed.
95
264260
3000
a jest to przemiana obyczajowa.
04:27
People no longer feel free
96
267260
2000
Ludzie przestali czuć, że mogą
04:29
to act on their best judgment.
97
269260
2000
kierować się rozsądkiem w swoich działaniach.
04:31
So, what do we do about it?
98
271260
2000
Więc, co możemy z tym zrobić?
04:33
We certainly don't want to give up the rights,
99
273260
2000
Z całą pewnością nie chcemy stracić prawa
04:35
when people do something wrong, to seek redress in the courts.
100
275260
3000
do tego, żeby dochodzić zadośćuczynienia w sądzie, kiedy ktoś wyrządzi nam krzywdę.
04:38
We need regulation to make sure
101
278260
2000
Potrzeba nam uregulowań prawnych, które dopilnują, żeby
04:40
people don't pollute and such.
102
280260
2000
ludzie nie zanieczyszczali środowiska i tym podobne.
04:42
We lack even a vocabulary to deal with
103
282260
2000
Brakuje nam nawet słownictwa, by móc zająć się
04:44
this problem,
104
284260
2000
takimi problemami.
04:46
and that's because we have the wrong frame of reference.
105
286260
3000
A dzieje się tak, ponieważ mamy zły system odniesienia.
04:49
We've been trained to think that the way to look at every dispute,
106
289260
3000
Nauczono nas, że dobry sposób rozpatrywania każdego sporu,
04:52
every issue, is a matter of kind of individual rights.
107
292260
3000
każdego problemu, to rozpatrywanie go jako kwestii indywidualnej.
04:55
And so we peer through a legal microscope, and look at everything.
108
295260
3000
Tak więc bierzemy sprawę pod prawniczą lupę i analizujemy wszystko.
04:58
Is it possible that there are extenuating circumstances
109
298260
4000
Czy jest możliwe, że istnieją okoliczności łagodzące,
05:02
that explain why Johnny
110
302260
2000
które tłumaczą dlaczego Johnny
05:04
turned his paper in late in Cody, Wyoming?
111
304260
4000
w Cody, Wyoming, przyniósł szkolne wypracowanie po terminie?
05:08
Is it possible that the doctor
112
308260
2000
Czy jest możliwe, że lekarz
05:10
might have done something differently when the sick person gets sicker?
113
310260
3000
mógł zrobić coś inaczej, gdy okazało się, że stan chorego się pogorszył?
05:13
And of course the hindsight bias is perfect.
114
313260
3000
Oczywiście, przy patrzeniu wstecz, widzimy prawidłowe rozwiązania.
05:16
There's always a different scenario that you can sketch out
115
316260
3000
Zawsze można nakreślić inny scenariusz,
05:19
where it's possible that something could have been done differently.
116
319260
2000
który pokazuje, że można było coś zrobić inaczej.
05:21
And yet, we've been trained to squint into this legal microscope,
117
321260
5000
A mimo to, nauczono nas zerkać przez tę prawniczą lupę
05:26
hoping that we can judge any dispute
118
326260
3000
z nadzieją, że można rozstrzygnąć każdy spór
05:29
against the standard of a perfect society,
119
329260
3000
w oparciu o model społeczeństwa doskonałego,
05:32
where everyone will agree what's fair,
120
332260
2000
w którym wszyscy tak samo pojmują sprawiedliwość,
05:34
and where accidents will be extinct,
121
334260
3000
i w którym wypadki zniknęły już z powierzchni ziemi,
05:37
risk will be no more.
122
337260
3000
a ryzyko nie istnieje.
05:40
Of course, this is Utopia;
123
340260
2000
Oczywiście jest to Utopia,
05:42
it's a formula for paralysis, not freedom.
124
342260
3000
to recepta na paraliż, a nie wolność.
05:45
It's not the basis of the rule of law,
125
345260
2000
Tak nie tworzy się podstaw praworządności,
05:47
it's not the basis of a free society.
126
347260
3000
tak nie tworzy się podstaw wolnego społeczeństwa.
05:50
So, now I have the first of four propositions
127
350260
3000
Tak więc doszedłem do pierwszej z czterech propozycji,
05:53
I'm going to leave with you about how you simplify the law:
128
353260
3000
które zamierzam wam przedstawić odnośnie sposobów uproszczenia prawa.
05:56
You've got to judge law mainly
129
356260
2000
Prawo trzeba oceniać głównie
05:58
by its effect on the broader society,
130
358260
3000
na podstawie tego, jak wpływa ono na całe społeczeństwo,
06:01
not individual disputes.
131
361260
2000
a nie tylko spory jednostkowe.
06:03
Absolutely vital.
132
363260
2000
Jest to niesłychanie istotne.
06:05
So, let's pull back from the anecdotes for a second
133
365260
2000
Więc na chwilę odejdźmy od dykteryjek,
06:07
and look at our society from high above.
134
367260
2000
i przyjrzyjmy się naszemu społeczeństwu z wysoka.
06:09
Is it working?
135
369260
2000
Czy wszystko w nim działa?
06:11
What does the macro-data show us?
136
371260
2000
Co pokazują nam dane makro?
06:13
Well, the healthcare system has been transformed:
137
373260
3000
System opieki zdrowotnej uległ transformacji.
06:16
a culture pervaded with defensiveness,
138
376260
3000
W naszej kulturze przeważają zachowania defensywne.
06:19
universal distrust of the system of justice,
139
379260
3000
Brak zaufania do systemu sprawiedliwości jest powszechny.
06:22
universal practice of defensive medicine.
140
382260
3000
Powszechnie stosuje się medycynę defensywną.
06:25
It's very hard to measure
141
385260
2000
Bardzo trudno to zmierzyć,
06:27
because there are mixed motives.
142
387260
2000
bo mamy do czynienia z różnymi pobudkami.
06:29
Doctors can make more on ordering tests sometimes,
143
389260
3000
Czasami lekarze mogą więcej zarobić na zlecaniu badań.
06:32
and also they no longer even know what's right or wrong.
144
392260
3000
Także oni sami już często nie wiedzą, co jest złe, a co dobre.
06:35
But reliable estimates
145
395260
2000
Ale wiarygodne wyliczenia kosztów
06:37
range between 60 billion and
146
397260
2000
mówią o kwotach pomiędzy 60 a
06:39
200 billion dollars per year.
147
399260
4000
200 miliardami dolarów rocznie.
06:43
That's enough to provide care to all the people
148
403260
3000
Taka suma wystarczyłaby na zapewnienie opieki zdrowotnej wszystkim
06:46
in America who don't have it.
149
406260
2000
Amerykanom, którzy jej nie mają.
06:48
The trial lawyers say, "Well, this legal fear
150
408260
2000
Prawnicy zajmujący się powództwami mówią: „Obawa przed sprawą w sądzie
06:50
makes doctors practice better medicine."
151
410260
2000
sprawia, że lekarze lepiej uprawiają medycynę.”
06:52
Well that's been studied too, by the Institute of Medicine
152
412260
2000
To twierdzenie również zostało zbadane przez Instytut Medycyny
06:54
and others. Turns out that's not the case.
153
414260
3000
i innych. Okazuje się, że wcale tak nie jest.
06:57
The fear has chilled professional interaction
154
417260
3000
Strach zamroził kontakty zawodowe,
07:00
so thousands of tragic errors occur
155
420260
3000
więc zdarzają się tysiące tragicznych pomyłek,
07:03
because doctors are afraid
156
423260
3000
ponieważ lekarze boją się
07:06
to speak up: "Are you sure that's the right dosage?"
157
426260
3000
odezwać głośniej: „Czy jesteś pewien, że to właściwa dawka?''
07:09
Because they're not sure,
158
429260
2000
Ponieważ nie są pewni,
07:11
and they don't want to take legal responsibility.
159
431260
3000
a nie chcą brać na siebie odpowiedzialności prawnej.
07:14
Let's go to schools.
160
434260
2000
Przejdźmy do szkół.
07:16
As we saw with the teacher in Cody, Wyoming,
161
436260
3000
Jak widzieliśmy na przykładzie nauczycielki w Cody, Wyoming,
07:19
she seems to be affected by the law.
162
439260
2000
wygląda na to, że prawo wywiera wpływ na jej życie.
07:21
Well it turns out the schools are literally drowning in law.
163
441260
4000
Okazuje się, że szkoły dosłownie toną w przepisach prawnych.
07:25
You could have a separate section of a law library
164
445260
3000
Można by utworzyć odrębny dział biblioteki prawniczej
07:28
around each of the following legal concepts:
165
448260
3000
wokół każdego z następujących pojęć prawnych.
07:31
due process, special education,
166
451260
2000
Właściwe postępowanie, edukacja specjalna,
07:33
no child left behind,
167
453260
3000
wyrównywanie szans,
07:36
zero tolerance, work rules ...
168
456260
2000
zerowa tolerancja, przepisy pracy.
07:38
it goes on. We did a study
169
458260
2000
I tak dalej. Przeprowadziliśmy badanie
07:40
of all the rules that affect one school
170
460260
3000
wszystkich przepisów dotyczących jednej szkoły
07:43
in New York. The Board of Ed. had no idea.
171
463260
3000
w Nowym Jorku. Rada szkoły nie miała pojęcia.
07:46
Tens of thousands of discreet rules,
172
466260
2000
Dziesiątki tysięcy ostrożnych przepisów,
07:48
60 steps to suspend a student from school:
173
468260
4000
60 kroków koniecznych, by móc kogoś zawiesić w prawach ucznia.
07:52
It's a formula for paralysis.
174
472260
2000
To recepta na paraliż.
07:54
What's the effect of that? One is a decline in order.
175
474260
3000
Jaki są tego skutki? Jednym jest spadek dyscypliny.
07:57
Again, studies have shown
176
477260
2000
I, znowu, badania wykazały,
07:59
it's directly attributable
177
479260
2000
że spadek dyscypliny wiąże się bezpośrednio
08:01
to the rise of due process.
178
481260
2000
z popularnością pojęcia właściwego postępowania.
08:03
Public agenda did a survey for us a couple of years ago
179
483260
3000
Niezależna organizacja Public Agenda przeprowadziła dla nas parę lat temu sondaż,
08:06
where they found that 43 percent of the high school teachers in America
180
486260
3000
który pokazał, że 43 procent nauczycieli szkół średnich w Ameryce
08:09
say that they spend at least half of their time
181
489260
3000
mówi, że co najmniej połowę czasu spędza
08:12
maintaining order in the classroom.
182
492260
3000
na utrzymywaniu dyscypliny w klasie.
08:15
That means those students are getting half the learning
183
495260
3000
To oznacza, że uczniowie dostają połowę nauczania,
08:18
they're supposed to, because if one child is disrupting the class
184
498260
3000
które powinni otrzymać, ponieważ jeśli jedno dziecko przeszkadza,
08:21
no one can learn.
185
501260
2000
nikt nie może się uczyć.
08:23
And what happens when the teacher tries to assert order?
186
503260
4000
A co dzieje się, gdy nauczyciel próbuje zaprowadzić porządek?
08:27
They're threatened with a legal claim.
187
507260
2000
Straszy się go postępowaniem sądowym.
08:29
We also surveyed that. Seventy-eight percent of the middle and high school teachers
188
509260
3000
Też to zbadaliśmy. 78 procent nauczycieli gimnazjum i szkół średnich
08:32
in America have been threatened by their students
189
512260
3000
w Ameryce, spotkało się z groźbą przedstawienia im zarzutu pogwałcenia
08:35
with violating their rights, with lawsuits
190
515260
2000
praw ucznia i skierowania sprawy do sądu.
08:37
by their students. They are threatening, their students.
191
517260
3000
Ich uczniowie grożą im sądem.
08:40
It's not that they usually sue,
192
520260
2000
I to nie chodzi o to, że te sprawy zwykle nie trafiają do sądu.
08:42
it's not that they would win, but it's an
193
522260
3000
I wcale nie o to chodzi, że mogliby wygrać, ale o to,
08:45
indication of the corrosion of authority.
194
525260
3000
że widać upadek autorytetów.
08:48
And how has this system of law worked for government?
195
528260
4000
A jak taki system prawny sprawdza się w sferze rządowej?
08:52
It doesn't seem to be working very well does it?
196
532260
2000
Chyba też nie radzi sobie zbyt dobrze?
08:54
Neither in Sacramento nor in Washington.
197
534260
3000
Ani w Sacramento, ani w Waszyngtonie.
08:57
The other day at the State of the Union speech,
198
537260
2000
Parę dni temu w dorocznym przemówieniu wygłoszonym w Kongresie,
08:59
President Obama said,
199
539260
2000
Prezydent Obama powiedział,
09:01
and I think we could all agree with this goal,
200
541260
2000
i myślę, że wszyscy możemy się zgodzić z tym celem:
09:03
"From the first railroads to the interstate highway system,
201
543260
3000
„Od powstania pierwszych linii kolejowych, aż po system międzystanowych autostrad,
09:06
our nation has always been the first to compete.
202
546260
3000
nasz naród zawsze jako pierwszy stawał do rywalizacji.
09:09
There is no reason Europe or China should have the fastest trains."
203
549260
5000
Nie ma powodu, dla którego to Europa czy Chiny mają mieć najszybsze pociągi.''
09:14
Well, actually there is a reason:
204
554260
2000
A jednak jest taki powód,
09:16
Environmental review has evolved into a process
205
556260
3000
ocena wpływu na środowisko zmutowała w procedurę,
09:19
of no pebble left unturned
206
559260
2000
która nie pozostawia kamienia na kamieniu,
09:21
for any major project taking the better part of a decade,
207
561260
4000
i oznacza wiele dodatkowych lat pracy nad każdym większym projektem,
09:25
then followed by years of litigation
208
565260
2000
po których przez parę lat toczy się spór sądowy
09:27
by anybody who doesn't like the project.
209
567260
3000
który może wytoczyć każdy, komu ten projekt się nie podoba.
09:30
Then, just staying above the Earth for one more second,
210
570260
3000
A jeszcze przez chwilę przyjrzyjmy się temu z góry,
09:33
people are acting like idiots,
211
573260
3000
ludzie zachowują się jak idioci,
09:36
(Laughter)
212
576260
1000
(Śmiech)
09:37
all across the country.
213
577260
2000
w całym kraju.
09:39
(Applause)
214
579260
2000
(Aplauz)
09:41
Idiots. A couple of years ago,
215
581260
2000
Idioci. Parę lat temu,
09:43
Broward County, Florida, banned running at recess.
216
583260
4000
w hrabstwie Broward na Florydzie zabroniono biegania podczas przerw.
09:47
(Laughter)
217
587260
1000
(Śmiech)
09:48
That means all the boys are going to be ADD.
218
588260
3000
To oznacza, że wszyscy chłopcy będą mieli zespół nadpobudliwości ruchowej.
09:51
I mean it's just absolutely
219
591260
2000
Chodzi mi o to, że to jest pewna
09:53
a formula for failure.
220
593260
2000
recepta na porażkę.
09:55
My favorite, though, are all the warning labels.
221
595260
2000
Jednak do moich ulubionych należą te wszystkie etykiety z ostrzeżeniami.
09:57
"Caution: Contents are hot,"
222
597260
2000
Uwaga, gorąca zawartość,
09:59
on billions of coffee cups.
223
599260
2000
na miliardach kubków z kawą.
10:01
Archeologists will dig us up in a thousand years
224
601260
3000
Archeolodzy wykopią nas za tysiąc lat
10:04
and they won't know about defensive medicine and stuff,
225
604260
3000
i nie będą mieli pojęcia o medycynie defensywnej, ani innych rzeczach tego typu,
10:07
but they'll see all these labels, "Contents are extremely hot."
226
607260
3000
ale zobaczą te wszystkie etykiety: "zawartość bardzo gorąca".
10:10
They'll think it was some kind of aphrodisiac.
227
610260
2000
I pomyślą, że chodziło o jakiś rodzaj afrodyzjaku.
10:12
That's the only explanation. Because why
228
612260
3000
To jedyne wyjaśnienie. Bo jak inaczej
10:15
would you have to tell people that something was actually hot?
229
615260
3000
wytłumaczyć, że musi się mówić ludziom, że coś jest faktycznie gorące?
10:18
My favorite warning was one on a five-inch fishing lure.
230
618260
3000
Moje ulubione ostrzeżenie widniało na blisko 15-centymetrowej przynęcie na ryby.
10:21
I grew up in the South and whiled away the summers fishing.
231
621260
3000
Wychowałem się na południu, gdzie latem czas upływał mi na łowieniu ryb.
10:24
Five-inch fishing lure, it's a big fishing lure,
232
624260
2000
Niemal piętnastocentymetrowa przynęta na ryby, to jest duża przynęta,
10:26
with a three pronged hook in the back,
233
626260
2000
tyłu ma hak o trzech zadziorach,
10:28
and outside it said, "Harmful if swallowed."
234
628260
3000
a na wierzchu napis: „Nie połykać."
10:31
(Laughter)
235
631260
7000
(Śmiech)
10:38
So, none of these people
236
638260
2000
Więc, żadna z wymienionych osób
10:40
are doing what they think is right.
237
640260
2000
nie robi tego, co uważa za słuszne.
10:42
And why not? They don't trust the law. Why don't they trust the law?
238
642260
2000
A dlaczego nie? Nie ufają prawu. Dlaczego nie ufają prawu?
10:44
Because it gives us the worst of both worlds:
239
644260
2000
Ponieważ łączy ono w sobie wszystko co najgorsze.
10:46
It's random -- anybody can sue for almost anything
240
646260
3000
Działa na oślep. Każdy może wytoczyć sprawę o niemal wszystko,
10:49
and take it to a jury, not even an effort at consistency --
241
649260
3000
i wnieść ją do sądu. Nie troszcząc się zupełnie o logikę.
10:52
and it's also too detailed.
242
652260
2000
Jest również zbyt szczegółowe.
10:54
In the areas that are regulated, there are so many rules
243
654260
3000
W obszarach objętych prawem, jest tyle przepisów,
10:57
no human could possibly know it.
244
657260
2000
że żaden człowiek nie ma szans na poznanie ich wszystkich.
10:59
Well how do you fix it? We could spend 10,000 lifetimes
245
659260
2000
No i jak to naprawić? Moglibyśmy spędzić jakieś 10 000 lat
11:01
trying to prune this legal jungle.
246
661260
2000
próbując wykarczować ścieżkę w tej prawniczej dżungli.
11:03
But the challenge here is not one of just
247
663260
3000
Ale to wyzwanie nie dotyczy tylko
11:06
amending the law,
248
666260
2000
poprawienia systemu prawa.
11:08
because the hurdle for success is trust.
249
668260
4000
Ponieważ przeszkodą na drodze do osiągnięcia sukcesu jest zaufanie.
11:12
People -- for law to be the platform for freedom,
250
672260
4000
Aby prawo mogło być trybuną wolności, ludzie muszą,
11:16
people have to trust it.
251
676260
3000
ludzie muszą ufać prawu.
11:19
So, that's my second proposition:
252
679260
2000
I to jest moja druga propozycja.
11:21
Trust is an essential condition
253
681260
3000
Zaufanie jest warunkiem koniecznym.
11:24
to a free society.
254
684260
2000
zaistnienia wolnego społeczeństwa.
11:26
Life is complicated enough without legal fear.
255
686260
3000
Życie jest wystarczająco skomplikowane nawet bez strachu przed prawem.
11:29
But law is different than other kinds of uncertainties,
256
689260
2000
Ale prawo różni się od innych niewiadomych.
11:31
because it carries with it the power of state.
257
691260
3000
Ponieważ niesie ze sobą potęgę państwa.
11:34
And so the state can come in.
258
694260
2000
Państwo staje się częścią równania.
11:36
It actually changes the way people think.
259
696260
3000
I naprawdę zmienia to sposób myślenia.
11:39
It's like having a little lawyer on your shoulders
260
699260
3000
To jakby mieć na ramieniu takiego miniaturowego prawnika,
11:42
all day long, whispering in your ear,
261
702260
2000
który przez cały dzień szepce ci do ucha,
11:44
"Could that go wrong? Might that go wrong?"
262
704260
2000
„Czy to może źle się skończyć? A co jeśli się źle skończy?"
11:46
It drives people from the smart part of the brain --
263
706260
4000
To sprawia, że ludzie nie używają rozumnej części mózgu,
11:50
that dark, deep well of the subconscious,
264
710260
3000
tej głębokiej, ciemnej skarbnicy podświadomości,
11:53
where instincts and experience,
265
713260
2000
gdzie przechowuje się instynkt i doświadczenie,
11:55
and all the other factors of creativity
266
715260
3000
i wszystkie inne czynniki kreatywności,
11:58
and good judgment are --
267
718260
2000
i zdrowego rozsądku.
12:00
it drives us to the thin veneer of conscious logic.
268
720260
3000
To prowadzi nas ku cienkiej fasadzie świadomej logiki.
12:03
Pretty soon the doctor's saying, "Well, I doubt
269
723260
2000
Już niedługo lekarz powie: „No tak, wątpię,
12:05
if that headache could be a tumor, but who would protect me
270
725260
2000
żeby ten ból głowy oznaczał guza, ale kto mi pomoże
12:07
if it were? So maybe I'll just order the MRI."
271
727260
3000
gdyby to jednak był guz, więc może po prostu zlecę rezonans magnetyczny.''
12:10
Then you've wasted 200 billion dollars in unnecessary tests.
272
730260
4000
I tak marnuje się 200 miliardów dolarów na niepotrzebne badania.
12:14
If you make people self-conscious
273
734260
3000
Jeśli spowoduje się, że ludzie będą niepewni
12:17
about their judgments, studies show
274
737260
2000
swoich własnych decyzji, to, badania wykazują,
12:19
you will make them make worse judgments.
275
739260
3000
że będą podejmowali jeszcze gorsze decyzje.
12:22
If you tell the pianist to think about how she's hitting the notes
276
742260
4000
Jeśli powiesz pianistce, żeby myślała o tym jak uderza w klawisze
12:26
when she's playing the piece, she can't play the piece.
277
746260
4000
kiedy gra, to nie jest już w stanie grać.
12:30
Self-consciousness is the enemy of accomplishment.
278
750260
3000
Niepewność wobec siebie jest wrogiem osiągnięć.
12:33
Edison stated it best. He said,
279
753260
2000
Najlepiej ujął to Edison. Powiedział:
12:35
"Hell, we ain't got no rules around here,
280
755260
2000
„Do diaska, u nas nie obowiązują żadne przepisy,
12:37
we're trying to accomplish something."
281
757260
2000
my próbujemy coś zrobić".
12:39
(Laughter)
282
759260
2000
(Śmiech)
12:41
So, how do you restore trust?
283
761260
1000
Zatem jak odzyskuje się zaufanie?
12:42
Tweaking the law's clearly not good enough,
284
762260
2000
Podregulowanie prawa najwyraźniej nie wystarcza.®
12:44
and tort reform, which is a great idea,
285
764260
3000
A reforma prawa cywilnego dotyczącego odszkodowań, co jest świetnym pomysłem,
12:47
lowers your cost if you're a businessperson,
286
767260
2000
obniża koszty, jeśli jesteś biznesmenem,
12:49
but it's like a Band-Aid on this gaping wound of distrust.
287
769260
3000
ale jest jak okład na otwartej ranie braku zaufania.
12:52
States with extensive tort reform
288
772260
2000
Nawet te stany z szeroko zakrojoną reformą prawa cywilnego,
12:54
still suffer all these pathologies.
289
774260
2000
nadal cierpią z powodu tych wszystkich patologii.
12:56
So, what's needed is not just to limit claims,
290
776260
3000
Więc, to czego potrzeba, to nie tylko ograniczenie roszczeń,
12:59
but actually create a dry ground of freedom.
291
779260
3000
ale tak na prawdę stworzenie pewnego gruntu dla wolności.
13:02
It turns out that freedom actually has a formal structure.
292
782260
4000
Okazuje się, że wolność w rzeczywistości ma strukturę formalną.
13:06
And it is this:
293
786260
2000
A oto ona:
13:08
Law sets boundaries,
294
788260
2000
prawo wyznacza granice,
13:10
and on one side of those boundaries are all the things
295
790260
2000
i po jednej stronie tych granic są wszystkie te rzeczy
13:12
you can't do or must do --
296
792260
2000
których nie wolno ci robić lub które musisz robić.
13:14
you can't steal, you've got to pay your taxes --
297
794260
1000
Nie wolno Ci kraść. Musisz płacić podatki,
13:15
but those same boundaries are supposed to define
298
795260
3000
Ale te same granice mają też definiować
13:18
and protect a dry ground of freedom.
299
798260
4000
i chronić bezpieczny grunt wolności.
13:22
Isaiah Berlin put it this way:
300
802260
2000
Isaiah Berlin ujął to w ten sposób:
13:24
"Law sets frontiers, not artificially drawn,
301
804260
3000
„Prawo wyznacza granice, a nie tylko ich zarys,
13:27
within which men shall be inviolable."
302
807260
4000
w obrębie których prawa jednostki są nienaruszalne”
13:31
We've forgotten that second part.
303
811260
2000
Zapomnieliśmy o tej drugiej części.
13:33
Those dikes have burst. People wade through law
304
813260
3000
Tamy granic puściły. Ludzie toną w systemie prawnym
13:36
all day long.
305
816260
2000
przez całe dnie.
13:38
So, what's needed now
306
818260
2000
Więc, to czego teraz potrzeba
13:40
is to rebuild these boundaries.
307
820260
3000
to przebudowanie tych granic
13:43
And it's especially important to rebuild them
308
823260
2000
A szczególnie istotne jest ich odbudowanie
13:45
for lawsuits.
309
825260
2000
jeśli chodzi o wnoszenie pozwów z powództwa cywilnego.
13:47
Because what people can sue for establishes the boundaries
310
827260
3000
Ponieważ to, o co ludzie mogą wytoczyć proces stanowi granice
13:50
for everybody else's freedom.
311
830260
2000
wolności innych ludzi.
13:52
If someone brings a lawsuit over, "A kid fell off the seesaw,"
312
832260
3000
Jeśli ktoś wnosi pozew, bo dziecko spadło z huśtawki,
13:55
it doesn't matter what happens in the lawsuit,
313
835260
2000
obojętne jak skończy się ta sprawa w sądzie,
13:57
all the seesaws will disappear.
314
837260
2000
i tak wszystkie huśtawki znikną.
13:59
Because no one will want to take the risk of a lawsuit.
315
839260
2000
Bo nikt nie będzie chciał ryzykować sprawy sądowej.
14:01
And that's what's happened. There are no seesaws, jungle gyms,
316
841260
2000
I to właśnie się stało. Nie ma huśtawek, nie ma drabinek na placach zabaw,
14:03
merry-go-rounds, climbing ropes,
317
843260
2000
nie ma karuzeli, lin do wspinania się,
14:05
nothing that would interest a kid over the age of four,
318
845260
3000
niczego, co mogłoby zainteresować dzieciaka powyżej czwartego roku życia.
14:08
because there's no risk associated with it.
319
848260
2000
ponieważ nie ma jakiegokolwiek ryzyka związanego z tym, co zostało.
14:10
So, how do we rebuild it?
320
850260
2000
Więc jak to odbudować?
14:12
Life is too complex for...
321
852260
2000
Życie jest zbyt złożone dla...
14:14
(Applause)
322
854260
5000
(Aplauz)
14:19
Life is too complex for a software program.
323
859260
2000
Życie jest zbyt złożone dla programu komputerowego.
14:21
All these choices involve value judgments
324
861260
2000
Wszystkie takie wybory wiążą się z osądami moralnymi,
14:23
and social norms, not objective facts.
325
863260
3000
normami społecznymi, a nie obiektywnymi faktami.
14:26
And so here is the fourth proposition.
326
866260
3000
I oto czwarta propozycja.
14:29
This is what we have, the philosophy we have to change to.
327
869260
2000
To filozofia, na którą musimy się przestawić.
14:31
And there are two essential elements of it:
328
871260
3000
Są w niej dwa zasadnicze elementy.
14:34
We have to simplify the law.
329
874260
3000
Musimy uprościć prawo.
14:37
We have to migrate from all this complexity
330
877260
3000
Musimy odejść od całej tej złożoności
14:40
towards general principles and goals.
331
880260
2000
na rzecz ogólnych zasad i celów.
14:42
The constitution is only 16 pages long.
332
882260
3000
Konstytucja ma zaledwie 16 stron.
14:45
Worked pretty well for 200 years.
333
885260
2000
Nieźle dawała sobie radę przez 200 lat.
14:47
Law has to be simple enough
334
887260
2000
Prawo musi być wystarczająco proste,
14:49
so that people can internalize it
335
889260
3000
żeby ludzie mogli je przyswoić
14:52
in their daily choices.
336
892260
2000
w ramach swoich codziennych wyborów.
14:54
If they can't internalize it, they won't trust it.
337
894260
4000
Jeśli nie będą w stanie zinternalizować prawa, nie będą mu ufać.
14:58
And how do you make it simple?
338
898260
2000
A jak sprawić żeby stało się ono proste?
15:00
Because life is complex,
339
900260
2000
Bo życie jest skomplikowane.
15:02
and here is the hardest and biggest change:
340
902260
3000
I oto najtrudniejsza i największa zmiana.
15:05
We have to restore the authority
341
905260
2000
Musimy zwrócić władzę
15:07
to judges and officials
342
907260
2000
sędziom i urzędnikom,
15:09
to interpret and apply the law.
343
909260
2000
władzę do interpretowania i stosowania prawa.
15:11
(Applause)
344
911260
3000
(Aplauz)
15:14
We have to rehumanize the law.
345
914260
3000
Musimy ponownie uczłowieczyć prawo.
15:17
To make law simple so that you feel free,
346
917260
3000
Uprościć je tak, by poczuć się wolnym,
15:20
the people in charge have to be free
347
920260
2000
ludzie odpowiedzialni za prawo muszą być wolni,
15:22
to use their judgment to interpret and apply the law
348
922260
3000
aby móc kierować się zdrowym osądem w interpretacji i stosowaniu prawa
15:25
in accord with reasonable social norms.
349
925260
2000
zgodnie z uzasadnionymi normami społecznymi.
15:27
As you're going down, and walking down the sidewalk during the day,
350
927260
4000
Kiedy tak sobie idziesz w dzień ulicą,
15:31
you have to think that if there is a dispute,
351
931260
3000
musisz wiedzieć, że jeśli wyniknie jakiś problem,
15:34
there's somebody in society who sees it as their job
352
934260
4000
w naszym społeczeństwie jest ktoś, czyim obowiązkiem jest
15:38
to affirmatively protect you
353
938260
2000
pomóc ci, jak potrafi najlepiej,
15:40
if you're acting reasonably.
354
940260
2000
jeśli zachowujesz się rozsądnie.
15:42
That person doesn't exist today.
355
942260
3000
Dziś taka osoba nie istnieje.
15:45
This is the hardest hurdle.
356
945260
3000
To jest największa przeszkoda.
15:48
It's actually not very hard. Ninety-eight percent of cases, this is a piece of cake.
357
948260
3000
Tak na prawdę to nie takie trudne. 98 procent spraw sądowych to małe piwo.
15:51
Maybe you've got a claim in small claims court
358
951260
2000
Możesz mieć sprawę w sądzie rejonowym
15:53
for your lost pair of pants for $100,
359
953260
2000
o kwotę 100 dolarów za tę swoją zgubioną parę spodni,
15:55
but not in a court of general jurisdiction for millions of dollars.
360
955260
3000
ale nie w Sądzie Najwyższym o miliony dolarów.
15:58
Case dismissed without prejudice or refiling in small claims court.
361
958260
3000
Sprawa oddalona, bez prawa do odwołania.
16:01
Takes five minutes. That's it,
362
961260
2000
Wszystko trwa pięć minut. I wystarczy.
16:03
it's not that hard.
363
963260
2000
To nie takie trudne.
16:05
But it's a hard hurdle because we got into this legal quicksand
364
965260
4000
Ale jest to trudna przeszkoda, ponieważ jesteśmy na grząskim gruncie prawny,
16:09
because we woke up in the 1960s
365
969260
2000
ponieważ obudziliśmy się w latach 60-tych
16:11
to all these really bad values: racism,
366
971260
2000
na te wszystkie złe wartości, rasizm
16:13
gender discrimination, pollution --
367
973260
2000
dyskryminacja płci, zanieczyszczenie środowiska.
16:15
they were bad values. And we wanted to create a legal system
368
975260
3000
To były złe wartości. I chcieliśmy stworzyć system prawny,
16:18
where no one could have bad values anymore.
369
978260
4000
gdzie już nikt nie mógłby wyznawać złych wartości.
16:22
The problem is, we created a system
370
982260
2000
Problem w tym, że stworzyliśmy system,
16:24
where we eliminated the right to have good values.
371
984260
2000
w którym wyeliminowaliśmy prawo do dobrych wartości.
16:26
It doesn't mean that people in authority
372
986260
4000
To nie znaczy, że ludzie u władzy
16:30
can do whatever they want.
373
990260
2000
mogą robić co zechcą.
16:32
They're still bounded by legal goals and principles:
374
992260
3000
Nadal są związani zasadami i przepisami prawa.
16:35
The teacher is accountable to the principal,
375
995260
3000
Nauczyciel odpowiada przed dyrektorem.
16:38
the judge is accountable to an appellate court,
376
998260
2000
Sędzia odpowiada przed sądem apelacyjnym.
16:40
the president is accountable to voters.
377
1000260
3000
Prezydent odpowiada przed wyborcami.
16:43
But the accountability's up the line
378
1003260
2000
Ale odpowiedzialność na wyższych szczeblach struktury
16:45
judging the decision against the effect on everybody,
379
1005260
3000
powinna oceniać decyzje podług jej skutków dla wszystkich,
16:48
not just on the disgruntled person.
380
1008260
3000
a nie tylko podług jednej niezadowolonej osoby.
16:51
You can't run a society by the lowest common denominator.
381
1011260
4000
Nie można rządzić społeczeństwem na podstawie najniższego wspólnego mianownika.
16:55
(Applause)
382
1015260
7000
(Aplauz)
17:02
So, what's needed is a basic shift in philosophy.
383
1022260
2000
Tak więc to, czego potrzeba to zasadnicza zmiana filozofii.
17:04
We can pull the plug on a lot of this stuff if we shift our philosophy.
384
1024260
3000
Możemy rozwiązać wiele z tych kwestii, jeśli zmienimy swoją filozofię.
17:07
We've been taught that authority is the enemy of freedom.
385
1027260
3000
Uczono nas, że władza jest wrogiem wolności.
17:10
It's not true. Authority, in fact,
386
1030260
2000
To nie jest prawdą. Władza, tak naprawdę,
17:12
is essential to freedom.
387
1032260
2000
jest istotna dla wolności.
17:14
Law is a human institution;
388
1034260
2000
Prawo jest instytucją stworzoną przez człowieka.
17:16
responsibility is a human institution.
389
1036260
2000
Odpowiedzialność jest instytucją stworzoną przez człowieka.
17:18
If teachers don't have authority to run the classroom,
390
1038260
2000
Jeśli nauczyciele nie będą mieli autorytetu, by rządzić w klasie,
17:20
to maintain order, everybody's learning suffers.
391
1040260
3000
i utrzymać dyscyplinę, to ucierpi na tym kształcenie wszystkich uczniów.
17:23
If the judge doesn't have the authority to toss out unreasonable claims,
392
1043260
3000
Jeśli sędzia nie ma władzy, by odrzucić nieuzasadnione roszczenia,
17:26
then all of us go through the day looking over our shoulders.
393
1046260
2000
to wszyscy będziemy zaglądać sobie ciągle przez ramię.
17:28
If the environmental agency can't decide
394
1048260
2000
Jeśli urząd odpowiedzialny za ochronę środowiska nie może zdecydować,
17:30
that the power lines are good for the environment,
395
1050260
3000
że linie wysokiego napięcia są bezpieczne dla środowiska,
17:33
then there's no way to bring the power from the wind farms
396
1053260
2000
to nie ma sposobu, żeby przesyłać energię z elektrowni wiatrowych
17:35
to the city.
397
1055260
2000
do miast.
17:37
A free society requires red lights and green lights,
398
1057260
3000
Wolne społeczeństwo wymaga czerwonych i zielonych świateł,
17:40
otherwise it soon descends into gridlock.
399
1060260
3000
inaczej szybko utknie w korku.
17:43
That's what's happened to America. Look around.
400
1063260
3000
To właśnie stało się z Ameryką. Rozejrzyjcie się.
17:46
What the world needs now
401
1066260
2000
Zatem to czego świat potrzebuje teraz,
17:48
is to restore the authority to make common choices.
402
1068260
3000
to odzyskanie umiejętności podejmowania zdroworozsądkowych decyzji.
17:51
It's the only way to get our freedom back,
403
1071260
4000
To jedyny sposób na odzyskanie naszej wolności.
17:55
and it's the only way to release the energy and passion
404
1075260
3000
I to jedyny sposób, żeby uwolnić energię i pasję,
17:58
needed so that we can meet the challenges
405
1078260
2000
potrzebne, żeby poradzić sobie z wyzwaniami
18:00
of our time. Thank you.
406
1080260
2000
naszych czasów. Dziękuję.
18:02
(Applause)
407
1082260
14000
(Aplauz)
O tej stronie

Na tej stronie poznasz filmy z YouTube, które są przydatne do nauki języka angielskiego. Zobaczysz lekcje angielskiego prowadzone przez najlepszych nauczycieli z całego świata. Kliknij dwukrotnie na angielskie napisy wyświetlane na stronie każdego filmu, aby odtworzyć film od tego miejsca. Napisy przewijają się synchronicznie z odtwarzaniem filmu. Jeśli masz jakieś uwagi lub prośby, skontaktuj się z nami za pomocą formularza kontaktowego.

https://forms.gle/WvT1wiN1qDtmnspy7